PAP'UNENA (ATASÖZLERİ)
Gogala gogalasen / xol çkimda gegalasen: phn.. Dönüp dolaşıp yine bana muhtaç olursun / Tilkinin dönüp dolaşıp geleceği yer kürkçü dükkanıdır.
Heşo m3udi dotkva-i / Damtilanaz nava-i: phn.. Öyle söyle yalanı/inansın geri kalanı anlamında bir söz.
Kharamandulaşi forkha, Limxanaşi mthutha var iven: phn.. Kalın kumaştan, aba dan kadın elbisesi, eğrelti otundan kül olmaz.
Xombula dişka do oxo3honeri khoçi ar ren: phn.. Kuru odun ile anlayışlı insan birdir,aynı değerdedir. Kuru odun zahmetsiz tutuşur, anlayışlı insan leb demeden leblebiyi anlar.
Borci giğun na ti, var giğun na çiça inçamini: phn. Borcun varsa başını, yoksa ayak parmaklarının arasındaki kaşıntıyı (Bir çeşit uyuz) kaşı.
Coğori khala na gulun m3hkhironi iven: Phn.. köpekle gezen pireli olur.
Khatkhuz motali avuşkule khayi do3honute ti gyuçhkhomu doren: 1. Kedinin yavrusu olunca sevincinden başını ısırmış. 2.phn. Çocuğu abartılı sevmek. (agucuk gugucuk) ‘görmemişin oğlu olmuş, tutmuş koparmış veya bokunda boncuk mu bulacaklar anlamında bir deyimdir.
Avlaz xoci axiriz puci / Livadiz purçuma, oxoriz msuci: phn.. Kapıda öküz. (kmlek) /Ahırda inek /bahçede purçuma (değersiz bir ot) evde sarmaşık. ( ilk iki mısra faydalı, diğer mısralar faydasız nesneleri kapsar. Deyim olarak, bu mısralar ardı ardına kullanılırsa, bir evde olması ve olmaması gereken unsurları tavsiye eden bir atasözü oluşur.)
Coğor olalu şeni, khudel ocalu şeni: phn. Köpek havlamak ve kuyruk sallamak içindir. ‘Isıracak köpek dişini göstermez’ (Si na zop’on coğori olalu şeni k’udeli ovalu şeni.Söylediklerini kaale almıyorum,sen ne dersen bir kulağımdan girip öbüründen çıkıyor)
Coğorik posti çhkhomayiz posti zhgums: 1. Köpek poste yerse post sıçar. 2.msk.tkv. İnsanın ahlakı geçmişine benzer, çocuk ana babasına benzer. Armut dibine düşer anlamında bir deyim. [Mtutik posti ç’omaşi posti z’gums]
Gogala gogalasen xol çkimda gyegalasen: phn. Dönüp dolaşacak yine bana muhtaç olacaksın.Açık kapıyı kapatma,döner dolaşır o kapıya düşersin anlamında bir deyim
N3xeniş khudeli komoyişvacun, hemu var moixvacun: phn.. Atın kuyruğu dinlenir, o dinlenmez anlamında bir söz.
Duvariz xaci nobği do nobği: phn.. Duvara fasulyeyi ne kadar serpersen serp,durmaz,yere dökülür. Anlamayana bir şeyi anlatmak zordur.
Ben bulurum xorozumun xuyini / Gider bahçelerde toker tuyini: İnsan kümesindeki horozun nasıl ve ne zaman öteceğini bilir. Aile bireylerinin ,komşularının huyunu suyunu bilir. Kim davranışlarını nasıl kontrol ederse etsin, gerçek karakterini gizleyemez, bilinir
Beregemşkidalek oşkidoni bere var azhiraşi muşi bere oşkidams: Phn.. Bebekboğan böceği boğacak böcek bulamadımı kendi böceğini boğar. Kötü insan, kötülük yapacak kimse bulamazsa kendi yakınlarına kötülük yapar.
Gema umkhyapeli var iven: phn.. Orman Çakalsız olmaz.
Coğori varthaşkule khathuz olalapaman: phn. Köpeğin olmadığı yerde kediye havlattırırlar. Koyun olmadığı yerde keçi abdurrahman çelebidir.
Marteşen na moxtasen tani o3hudeşa var yulun: phn. komşudan gelen ayran rafa çıkmaz. Taşıma su ile değirmen dönmez. Olunca kendinde olmalı, evinde ambarında olmalı.
Ehli insaf nifiddini, ma mebi3hkhi si nidgini: phn. ‘Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az’ tümcesinin anlamını karşılayan bir deyimdir
Jin n3a do tude dixa / Şurimşine zelixa: tkv. Üste gök alta toprak / canım zeliha. İmkansızlıklar içinde yapılan veya yapılabilen bir olayı anlatır. ‘Tüm olanaksızlıklar içinde ancak bu kadar yapılabilirdi’ anlamında bir tümcedir. Çıkış orjininin öyküsü 93 muharebesine (1877-1878 Osmanlı Rus harbı) katılan Laz gönüllüleri arasında bulunan Lak’ert’a Ali Beğ’in eve yenilgi ile döner. Köylüler geçmiş olsun demeye gelirler. Aralarında, Zeliha isminde bir kadın vardır ve yenilgiyi;
“Batum’iz ko gedgu t’op’u t’ufeği
Mart’ini xurxişa opşa fişeği
Si eşkiyaş bere si Ali Beği
Moda gegacginez Urusi xolo
(Batum’da top tüfek kuruldu/ Martini ağzına kadar mermi ile dolu idi/ Sen ki eşkiyanın oğlu ali bey idin/ Niçin düşmanı yenemediniz)
Tude zenoba do jile 3’k’arini
Urusi’şi ncoxo mtfirişen ini
Muper guri giğun gegit’k’orini
Moda gegacginez Urusi xolo”
(Aşağıda sulak bahçe yukarıda soğuksu/ Rusun adı bile kardan soğuk/ Nasıl yüreğin var senin yüreğine osurayım/ nasıl yenemedınız düşmanı)
deyip, atma türkü ile eleştirir. Hazırcevap Ali beğ yanıtı ise şöyle olur;
“Çkun xvala ko dopskidit / Jin n3a do tude dixa
Mu p’at’it gyuli çkimi / Şurimşine Zelixa”
(Biz yalnız kaldık üstte gök, yerde toprak/ Bu durumda ne yapabilirdik canımın içi Zeliha)
İşte o günden bu yana, Ali beyin bu yanıtı imkansızlığı belirten bir tümce olmuştur.
Khabaeti mtelli arguniz var aven xithiz ti aven: phn.. Suç her zaman baltada olmaz sapta da olur. Bir olayı daima iki cepheden incelemek lazım.
Ge3hebi3hkheda şkule var mebungam fukharaz / Oxoşa bida şkule oxorca koxen bgaraz: phn. Üstüme başıma baktığımda kendimi fakire benzetemiyorum ama eve gidince hanım çaresizlikten evde alamaklı buluyorum. Dışa karşı kendini zengin gösterip, ekonomik anlamda durumu bozuk olan kişilern için kullanılan bir deyim. Kişi kendi kendini eleştiriyormuşcasına söylenir.
Ar ebzaşeni Lemloğlik oxorca naşku: phn.. Bir kibrit çöpü için Lemloğlu karısını bırakmış. (tutumklu olmak için söylenen bir kıssadır.
Oçambrek ti khusamz, manganak tikhusamz: phn.. Dibek de inler, döven de inler.
Memçinute bere var itasen: phn.. Haber göndermekle çocuk olmaz. Bir işin arkasında bizzat durmak gerekir.
Oxorcak seriz ar, ndğaleri eçidoar xuthula go3hirams: phn.. Kadın dediğin gece bir, gündüz onbir delik (sorun) gösterir.
Khakhirdaği ovapu: 1. Kurutulmuş keçi postu olmak. 2. tkv. Herhangi bir nedenle donmak, kaskatı kesilmek. (İnite k’ak’irdaği dobivi. Soğuktan kaskatı kesildim, dondum)
Bere mçhu mubuthudoren do Xoloti ivalthudoren: phn.. atn.Çocuğun barsakları kazığa geçmiş yinede oynarmış.
Khoçoba ar çhvetela oropate geiçhkhen: phn.. İnsanlık bir damla sevgi ile başlar
Khitxerişi khitxeri phanda kizhiren / Ukhitxuşi khitxeri mu khayiti şeyi ren: phn.. Alimoğlu alim olmak adettir/ Cahiloğlu alim olmak ne büyük saadettir.
Korba şeni kozhiru do khuthu şeni gorums: phn.. Karnı doydu cinsel organı için arıyor. Evlenmek istiyor.
Nana ğeci thikhonti unçaminare: phn.. Ana domuz olsada kaşıyacak, elini sürüp okşayacaksın.
Saphuşakiz helalum helalum / saphuşkule kimi alalum kimi alalum: ox. Kadınların erkekler için söylediği, ‘erkek dediğin karısı için mezara kadar ağlar sonra hemen unutur’ anlamında bir atasözüdür:
Khaphine-i na zhgums, jur fara zhgums: phn.. Acele sıçan iki kere sıçar. Bir işi yavaş ve dikkatle yapmazsan tekrarlamak zorunda kalırsın.
Lapha nekhnaşa, thu3a avlaşa, qvai ondğeşa: Lapa kapı eşiğine, Aşure avluya, Pide ise öğleyine kadar doyum sağlar. tkv.Her bir şeyin değeri farklı farklıdır.
3hi3hik, gobi3hin3ha ya do 3hi3hila dobiva yais okhoçkhodu doren: phn.. Yersolucanı Yılana özenip uzamaya kalkınca kopmuş. Başkasına özenmenin yanlış sonuçlar doğruabileceğini anlatır. Kurbağa öküze özenmiş,şişmiş patlamış.
İnçhi minçhi, akho ninçhare ninçhi, xoloti inçhi minçhi, idi letaz dolinçhi: phn.. Oyana buyana koştur/ nece ömrün olursa olsun/ karatopraktır sonun. Ölüm mutlak olduğuna göre, insan olmak her maddi verinin önünde gelir anlamında
Mtugi xuthulaz var inthruşkule, mundiz kharhala nikhidudoren: phn.. Fare deliğe sığmayınca, sukabağını kıçına takmış. Asıl yanlış, yanlışın üstüne yanlışla gitmlektir. Boyundan büyük işlerin altına girme.
Ma bğurur do si tobeşi gogogzun: phn.. Ben ölüyorum, sen ise töveye gel diyorsun. ‘Keçi can derdinde kasap yağ derdinde.’ Veya ‘ben hadımım, sen kaç çocuğun var diyorsun’
Livadi fothaşi thaz, oxori 3xikhişi (kinçxişi) thaz mara biçhi kvaşi thaz: phn.. (ox) Bahçe peştamal kadar olsun, ev çöpten kamıştan olsun ama erkek taştan olsun.
Al khaphunde, sat khaphunde, işun yokse yat khaphunde. phn.. (hmş
Puşluğiz şuri var noxondun: phn.. Puştluğa, kalleşliğe can dayanmaz.
Olalu na var uçkin coğorik mgeri avlaşa moyonams: phn.. Havlamasını bilmeye köpek, kurdu kapıya davet eder.
Avlaz coğorik var lalayiz mkhyapuk lalumzS: phn.. Kapında köpekler havlamayınca çakallar havlar.
Phathara ğobeyiz khayi mo3hikhapinen: phn.. Alçak çitten kolayca atlanır.
Na imtasen çxomi didi izhiren: phn.. Kaçan balık büyük gözükür.
Ar seriz dodgineri ti ditanen: phn.. Bir gece için insan ayakta bile sabahlar.
Ağne okosalek khayi kosumuz: phn.. Yeni süpürge iyi süpürür,
Khoçi na ivasen bere khundi muşişen içkinen: phn.. Adam olacak çocuk bokundan belli olur.
Çhandaşkule var gamiuren: phn.. Düğünden sonra nara atılmaz. Bir işe verilecekse zamanında destek verilmelidir. birlik beraberlik zamanıda olmalıdır.
Na geişkvare mutu ren ipti mundiz nizumi: phn.. Yiyeceğin bir şeyi önce kıçına ölç. yapamayacağın, altından kalkamayacağın işin altına hiç girme.
Mçhkhomura coğorik kibri var o3hiramz: Isıracak köpek dişini göstermez.
Na ğirğilams coğorişen gaşkurinaz: phn.. Hırlayan köpekten korK.
Xizani nca lethaz k3un: phn.. İşe yaramayan ağaç yerde çürür.
Khaobate xociti inçhvalen: phn. Tatlı dille öküz bile sağılır.
Deliz kva var goşinare. / Deli khala ‘kva’ var itkven: phn. Deliye taşı hatırlatırsan alır kafana vurur. / Delinin yanında taş denmez
Hudutsuzi /Oxoşkveri guriz guri unon: phn. Özgür olmak için özgür yürek ister
Mutu oçhişinuten var oçhopen: phn. Hiçbir şey kovalamakla yakalanmaz. Her işi bir pilan içinde yapmak gerekir.
Khoçi na ivasen bere khundi muşişen içkinen: phn.Adam olacak çocuk bokundan belli olur.
