BÖLÜM 5
Aşağıda okuyacağınız dörtlükler, değişik birapa’lardan (Türkü formu) parçalardır. Çok eskilere dayanan bu dörtlükler farklı farklı destanlardan oluşmuştur. Söyleyen kişi o anki duygularını dillendirmeye çalışırken, farklı destanlardan kendine uygun kıt’alar alıp söyler. Bir örnek olarak sunuyorum.
BİBGAR BİBGAR FAYDE VAREN BGARİNİ
AR NOĞAME VAR GAVU Sİ TAYİNİ
OTHRİKHE UBAS REN VAREN ŞAYİNİ
DOMÇHVİ DO DOMXALİ E GYULİ ÇKİMİ
(Ağlarım ağlarım ama ağlamak faydasız/ Sana bir koca nasip olmadı (kendini kastediyor) / bıldırcın koynunda ama Şahin ortada yok / yaktın kavurdun beni sevgilim)
GAMANTHRO3AS KYOİ SKANİ PHANÇHOLİ
HAMDĞALEPES ELAXTİ GOMANÇHELİ
XE DO MXUCİS VAR DOSKİDU MENCELİ
DOMÇHVİ DO DOMXALİ E GYULİ ÇKİMİ
(Senin köyün, o ‘Pançholi deneN yer) kopsun yerin dibine batsın/ bu günlerde yukarı gel seni özledim/ artık kollarımda güç derman kalmadı/ yaktın kavurdun beni sevgilim.)
DAMTİYES VAR UÇKİN SİCAŞ KHİMETİ
DİDO MSKVA RE DİDO GOGİXTAMS METİ
KHARUMLİ NTXİRİS NOMSKUN KYUME-Tİ
DOMÇHVİ DO DOMXALİ E GYULİ ÇKİMİ
(Kaynana eniştensinin kıymetini bilmiyor/ Ama sen çok güzelsin ve güzelliğin dillere destan/ Kavrulmuş fındık la sucuk biribirine yakıştığı gibi bizde aynıyız/ yaktın beni kavurdun sevgilim.)
BAZİ TENBELİ REN MBELİS KYAÇHABEN
ONDĞENER GYARİŞA MUPER DAÇHABEN
KHİNONİ XES BUREĞİ KO NAÇHABEN
DOMÇHVİ DO DOMXALİ SEVGYULİ ÇKİMİ
(Sevgilim bahçe bellerken tembellik eder/ Ama öğle yemeğine koşarak gider/ Kınalı parmaklara laz böreği yapışır/ Yaktın kavurdun beni sevgilim.)
NANA SKANİK COĞORİ MEMİTHALU
MUTU PTKVİ YİS KVA DO NCA GEMİTHALU
MİĞARĞALU TİS NOSİ OMİNTHALU
DOMÇHVİ E DO DOMXALİ GYULİ ÇKİMİ
(Annen üzerime köpeği saldı/ bir şeyler söylemek istedim ama taşla sopa ile beni kovaladı/ kızdı bağırdı, aklımı karıştırdı/ yaktın ve de kavurdun beni sevgilim.)
Bu söylemler sadece sevgili ile sınırlı değildir tabii. Atmalar, karşılamalar, bazı önemli olayları dillendiren hicveden hatta, kendisi ile dalga geçen dörtlükler vardır.
Yüz bağ otluğu 25 liraya satıp atmaca alan ve bıldırcına saldıktan sonra bir daha geri dönmeyince düştüğü durumu bakın nasıl anlatıyor delikanlı.
AR ATMACA KEPÇHOPİ DOĞAN YAZİDE KHARA
MOBUTHALİ VAR ÇHOPHU DOLANDİ VARA VARA
E3HİKHİDU MENDİĞU OŞİ İNKHİLİ NÇALA /VİTHOXUT LİRA PARA
ÇHİNDRAĞİ KOMOMÇİ ATMACA ÇKİMİ
(Doğan yazılı kara bir atmaca satın aldım/ saldım bıldırcına ama tutmadı ve dolanıp yükselmeye başladı/ yüz bağ otluğu/ 25 lirayı ardına takıp gitti/ Bari çıngırağı geri getir atmacam)
Delikanlı sevgilisine;
‘GYULİ ÇKİMİ THOTHİŞİ PURKİ STERİ
SO OTANAM TOLEPE MONU STENRİ
DUNYAS VAR MAZHİREN MA SKANİ STERİ
YOYİ SEVDA YOYİ SEVGYULİ ÇKİMİ’
(Sevgilim daldaki çiçek gibi/ Şimdi o buncuk gözlerinle nerde bakıyorsun acaba/ Senin gibisi Dünya’da yok/ Ah sevdam ah sevgilim benim.) deyip sevgilisine methiyelerle kur yaparken şiirsel üslupla sataşmada da bulunur zaman zaman.
“AVLA SKANİS ANTHAMA PUKURAMS VAR NİÇANEN
KAL OKHO DİDİ 3İ3İ BOZOS MUÇHO NAÇANEN
ÇKİMİ KHALA KORTHANA JUR DO JUR GELİÇANEN
KOMOXTİ DO DİÇODAS GYULİ ÇKİMİ”
(Senin kapındakı şeftali ağacı (cinsel) çiçek veriyor ama meyva vermiyor/ Bir kızda böyle kocaman göğüsler nasıl olur/ Benimle olsan ikiz çocuklarımız bile olur/ Gel de bu iş bitsin sevgilim.
Bu tür sataşmalar daha da ileri gidip şiirin estetik anlatımından yararlanıp cinsel ilişki bile teklif edilir. Bir bahçe kazma kadınlar imecesine bakın delikanlı nasıl türkü atıyor
Erkek : “AX GİDİ DİDALEPE AR MUMKİNİ AR ÇARE”
(Ey kadınlar çok sıkıştım bir mümkün bir çare arıyorum)
Ve karşılığını da aynı üslupla alır kadınlardan;
Kadın: “3HUTHA ĞALİK VAR GİĞAMS DİDİ DERES NARÇARE”
(Burası senin için küçük su yeterli olmaz, sen daha büyük dereye git ve dal, git orda boğul)
Deyip daha ilk başlangıçta lafı delikanlının ağzına tıkayıp kestirirler.
Atma karşılamalarda asıl kurallardan biri de söylenen sözün karşılığını uygun yanıtlarla vermektir. Söylenen söze karşılık ipe sapa gelmez bir yanıt verilirse, verilen yanıtın bir kıymeti harbiyesi olmaz.
Örnek vermek gerekirse;
Erkek: “KALE BOZ KEPRİ SKANİ XARA GAMİLU XARA”
(E kız senin kendir bağlarını seller götürdü Xara köyünü geçti yani evlilik işin bozuldu)
Kadın: “XOLOTİ PXAÇKATEREN ZARA VAR UĞUN ZARA”
(Yine ekeriz zararı yok. Yani biri giderse başkası gelir ser dert etme)
Son olarak, bugünkü sohbeti bir erkek ve kadın atmacı arasında geçen sözlerle bitirelim.
Lazona’da kadın erkek arasında atma karşılamalar yapılırdı. Ne var ki bu tür seanslarda erkek tarafı daha dikkatli yanıtlar vermek durumunda idi. Kıyasıya sözler söylenir fakat asla edep dışına çıkılmazdı.
Vereceğim örnekte erkek tarafının atmacısı Yaxiyaşi Ali, (büyük ali) Kadınların atmacısı da Abuulya’dan bir kadındır. Ne yazık ki adı bilinmiyor. İkisi de yaşlıdır ve bir Fındık imecesinde atışırlar.
Erkek : “ABU AMAMTUMANİ NAKHO XİNCİ MEMİZHİN”
(Abu deresinden yukarı ne kadar köprüler kurdum, hovardalıklar yaptım)
Kadın: “Sİ HA3Hİ BADİDİVİ SKAFİNDİ E3HEGİZHİN”
(Şimdi ihtiyarladın ölü yıkama tahtası altındadır artık)
Erkek : “SKANİ KHALA DOBĞURA DO HAKHO VAR GE3HEMİZHİN”
(Seninle birlikte ölürsen eğer, ölüm benim için düğün bayram)
Kadın : “AKHO XERCANLİ NARE ALİS XE VARMOMİZHİN”
( Çok heyanlısın ama kolların boynumda değil, uzaktasın)
Erkek : “MA HEŞO DOMA3HONEN KHUÇXEPE OKHOMUZHİN”
(Ama ben sanki bir yatakta yatıyormuşuz gibi düşünüyor, hayal kuruyorum.)
Kadın: “MA HA3Hİ GOLOMİLU ŞA DAÇXURİ VAR MİZHİN”
(Benim zamanım geçti artık o aşk ateşi kalmadı bende)
Erkek: “HEŞO RENNA DA ÇKİMİ HAK NA PTKVATEN HAKO ZHİN”
(O zaman başka, öyle ise kız kardeşimsin ve burada söylediklerimiz de burada kaldı, buraya gömüldü)
Kai gute majurani Bjaçxaşa
(İyi yürekle gelecek Pazara )
Dikkat: Lazca mısraların bire bir karşılığına yakın ama asıl alt metninde anlattığı konuyu yorumlayıp öyle Türkçe’ye çeviriyorum.
