LAZCA SESLERİ OKUMA REHBERİ
Çalışmalarımda Lazca kelimeleri rahatça okumanız için bu bölümü dikkatle okuyunuz.
Bilindiği gibi Laz gramerinde 35 harf, yani ses vardır.
Bunlar; (A/a), (B/b), (C/c), (Ç/ç), (Çh / çh), (D/d), (E/e), (F/f); (G/g), (Ğ/ğ), (H/h), (X/x) , (İ/i), (J/j), (K/k), (KH / kh), (L/l), (M/m), (N/n), (O/o), (P/p), (PH / ph), (R/r), (S/s), (Ş/ş), (T/t), (TH / th), (U/u), (V/v), (Y/y), (Z/z), (ZH / zh), (3), (3h), (Q/q)
1-Görüldüğü gibi Lazca’da (Ö, Ü ve I) sesleri yoktur.
2-Bunun yanında fazla olarak; (ÇH / çh), (KH / kh), (PH / ph), (TH / th), (ZH / zh), (Xx), (3), (3h), (Qq) harfleri tanımladığımız 8 farklı ses mevcuttur.
Zaman zaman bu sesleri anlatmak için okunacak harfin önüne
(H/h) yerine (ç’ , k’, t’ , z’ , 3’ , ) üsten virgül atılmakta veya üzerine işaret konarak Latin alfabesinin karşılayamadığı eksiklik giderilmektedir.
Aslında bu sesleri birebir karşılayan alfabe, bugün Gürcistan’da kullanılan ‘Kholxi alfabesidir” Ancak ne varki bu alfabenin öğrenilmesi zaman alacağı ve herkes tarafından okunamayacağı için Latin alfabesine ekler yaparak, simgeler koyarak yazma daha rasyonel bulunuyor.
Şimdi bu farklı seslerin ağız boşluğundan nasıl çıktığını, dilim döndüğünce ve örnekleyerek anlatmaya çalışayım. Birkaç gün çalaşılırsa başarılacağından eminim. Elin Japonu dört ayrı lehçede lazca konuşuyor ve yazıyorsa size ne olmuş ki? Başaramazsanız bunun adı yeteneksizlik değil tembellikten sayılır.
EGZERSİZLER
Not: Bu harflerin önüne gelen (h) harfini, asla (h) şeklinde okumayınız. O, sadece arkasındaki harfin okunuşunu, ağız boşluğundan nasıl çıkacağını tarif eder. (Üsten atılan virgül ( ’ ) veya harfin üzerine konan herhangibir işaret de aynen (h) harfinin özelliğine sahiptir.
ÇH / çh sesi : Normal (Çe) sesini çıkarırken aynı sesi, dilinizin durduğu
bölgeden daha öne, dişelere doğru itiniz ve dilinizi sıkıştırarak deneyiniz.
(çhuçu= yavru kuş, çhaçha= meyva posası, çhiçhi= et gibi)
KH / kh sesi : Normal (Ke) sesini çıkarırken dilinizi daha geriden damağınıza doğru sıkıştırarak deneyiniz.
(khakha= çerez, khikhi= diş , Khuzi= kaşık gibi)
PH / ph sesi : Normal (Pe) sesi çıkarırken dudaklarınızı daha fazla sıkıtırıp patlatarak çıkarmaya çalışınız.
(phothe= asla , Phizili= finnuri lambası gibi)
TH / th sesi : Normal (Te) sesi çıkarırken dişlerinize içerden temas eden dilinizin bu defa ucunu dişlerinizin arasına sıkıtırarak deneyiniz.
(Thathi= el, pati, Thothi= dal, Thithi= Höşt gibi
ZH / zh sesi : Normal (Ze) sesini çıkarırken bu defa dilinizi dişlerinize dayayarak (Dze) sesi çıkarmaya çılışınız.
(Abaşidze, Abaşoğlu, dzhğala= doymak, doyumluk, dandzi = diken gibi)
Xx sesi : Hormal (H) sesini çıkarır ken nefes boşluğundan çıkan sesi bu kez, dilinizin arka kısmını, küçük dilinize yakın olan bölümünü üst damağa doğru sıkıştırarak deneyiniz.
(Xasani= Hasan, Xuseyini= Hüseyin , Xençhkheli, sele, küçük sepet gibi)
3 sesi : Normal (Se) sesini çıkarırken dilinizi üst dişlerinizin
arkasına sıkıştırıp çıkan sesi kaydırarak çıkarmaya çalışınız.
(3an3a, Zembil, 3i3i = meme , Pi3ayi= tahta gibi)
3h sesi : Bu defa diliniz ön dişlerinizin ikisine birden ve biraz üst damağa doğru sıkıştırarak deneyiniz.
(3hi3hi= solucan, 3hiphili, civciv, 3hinthani= birkuş cinsi gibi)
Qq sesi : Bu ses, estekti (kh) sesi ile hemen hemen aynıdır bir farkla ki biraz daha gırtlağa doğru dilinizi sıkıştırmanız gerekir.
( Qvali = peynir, Qvaci = testis gibi)
Bütün bunların dışında bir de (gy) olarak karşımıza çıkan bir ses vardır ki bu da (gy…) gibi iki ünsüzün aynen okunmasından başka bir şey değildir.
(gyora= sanki, gyulun= iniyor, gyari=ekmek gibi
Pek çok ziyaretçi, Lazca da birkaç ünsüzün yan yana geldiğini, bunun nasıl okunacağını soruyor.
Gerçekten Lazca da iki, üç, hatta dört tane ünsüz yan yana gelerek bir kelime oluşturmaktadır. Böyle kelimeler, mutlaka ünsüzlerin arasına hiçbir ünlü koymadan okumak gerekir. Bunu yaparken, ünlü harfe sıra gelene kadar arkasındaki ünsüzleri ağzımızın içinde, aralarına hiçbir ünlü koymaksızın telaffuz etmemiz gerekir. Zaten böyle kelimeler pek fazla yoktur. Egzersizlerinize kolaylık olsun açısından var olan kelimelerin bir kısmını aşağıya yazıyorum.
Bğei = Traşlı, traş edilmiş
Cgialei = Koşarak
Çkva = Cümle çindeki durumuna göre, ve, elalem, daha, vb. değişik edatlara karşılık gelip, genelde Arhavi ve Hopa’da sık kullanılan bir edattır.
Çkuni = Bizim
Çxomi = Balık
Çxami = Çiğ, pişmemiş, süt.
Çxothi = Bozuk, işe yaramaz
Dğa = Gün.
Framuli = Ihlamur ağacı
KHlima = Salgın, bulaşıcı hastalık
KHravati = Karavat
Mboli = geniş, bol
M3hkho = Karayemiş
Mskva = Güzel
Mğorini = Bağırmak, bağırtı, nara
Mcveşi = Eski, yaşlı
Ndğa = Gün
Ntxa = Keçi
Ntoma = Saç
Tkva = Siz
THkhebi = Deri
(Gördünüzmü bak, ne kadar da kolaymış değimli? (!)
Hadi kolay gelsin
