ÖNSÖZ
Sevgili Ziyaretçi. Bu bölümün adını her ne kadar ‘Tkvala’ (Deyimler) adını vemiş isem de, Laz dilinde Kelimelerin gerçek karşılıklarından ayrı olarak farklı anlamlara anlamlara gelen kelimeleri bulacaksınız. Böyle bir çalışmayı, bir dilbilimcinin yapması çok zordur, hatta imkansızdır. Birebir alan çalışması yapılması gerekir ki, sadece bir bölgede mecazi kelimeleri, tekerlemeleri, bilmeceleri, dua ve bedduaları, deyimleri, benzetme sözcükleri toparlamak yıllar alır. Bunu ancak kendi diline hakim olan, yani anadili olan bir insan başarabilir ki Lazca denince bunu ancak ben başarabilirdim. Onun için yıllarca bu konu üzerinde yoğunlaştım. Tam onbeş yıldır teke tek, insan insana dolaşarak notlar aldım.Burada tek kaynağım insan oldu ve insanların ağzından çıkacak kelimelere bağımlı kaldım. Başka bir veri yoktu ve şu ana kadar 3000 e yakın deyimsel kelime elde ettim. İşte bu sayfada sizlerle bunu paylaşacağım.
Her Pazar günü sadece on kelimenin geniş anlamlarını değişik örnekler vererek, cümleler içinde kullanarak sizlere sunmak istiyorum. Böylece meraklısı kelimelerin üzerinde gezinirken hoşça zaman geçirmiş, noskaljik bir haz almış olur, diğer yandan Lazca öğrenmek isteyen gençlere de önemli bir kılavuz olmuş olur.
Sunum; bir sözlük niteliğinde olacak ancak alfabetik bir sıra takip etmeyecektir. Çünkü çalışmalarım hala devam etmektedir ve ne zaman hangi kelimeyi bulacağım belli değildir. Ayrıca her kelimenin önüne onun niteliğini gösteren kısaltmalarla sizleri bilgilendireceğim.
Bu kısaltmalar şurlardır;
msk. : Memskvana (Mecaz yakıştırma kelime)
mgn. : Megnapa (Tekerleme, Bilmece)
mtl. : Mtilana (İnanç)
mng. : Mengapa (Benzetme)
tkv. : Tkvala (Deyim)
mçm. : Meyaçama (Beddua)
xvm. : Xvama (Dua)
grp. : Gorapa (Küfür)
opç. : Opuçu (Yemin
klmz. : Klmz. (Kullanılmaz)
kml. : Komoluri (eril)
ox. : Oxorcaluri (dişil)
3dt. : 3adit (Bakınız.)
yklş. : (yaklaşık)
hmş. : Hemşin
ark. : Arkabi (Arhavi)
v3’. : Vi3’e (Fındıklı)
xp. : Xope (Hopa)
atn. : Atina (Pazar)
art’ : Arthaşeni (Ardeşen)
krt. : Kartveli, (Gürcüce )
arg. : Argo
Ayrıca her kelimenin önüne 1. gerçek anlamlarını, 2. mecazi anlamlarını vereceğim. Böylece bir kelimenin iki ayrı anlamı arasındaki farkı kolayca görmüş olacaksınız.
Şunu da belirteyim ki, halk dilinde söylenen hiçbir kelimeden atlamadım. Müstehcen olsun olmasın nasıl konuşuluyorsa öyle not ettim ve sizlere aktardım. Zaten pek çoğu anlam güzellemesine uğramış, her zaman her yerde söylenen sözcüklerdir
Ve işte size başlangıç için ilk yirmi kelime;
Ek’idinu : 1. Bir yere asmak , omuza asmak. 2.msk.. Başa bela olm. (Koçi keyemak’idu. herif başıma bela oldu )
Nena skani nuçani : 1. Dilini tak. 2. msk.. Kendi kültürünü ver.
Xe skani nuçani : 1-Elini tak. 2. msk.. Kendi maharetlerini öğret. Bozomotas xe muşi ko nuçanu. kızına kendi maharetlerini öğretti
Go3hancupalu : 1. Elinden kapmak. 2.msk.. Konuşturmamak, lafı ağzından alm. (nena mot go3’omincubalam. lafımı ağzımdan alma)
Oçançu : tkv. Abuk subuk konuşmak. (Heko ida şkule mot çançum. Oraya gidince abuk subuk konuşma)
Ğormot kho minon : ark. Aman tanrım anlamında bir ünlem.
Khundiş mçhaci steri goburinu : 1. Bok sineği gibi etrafta vızıldamak. 2.msk. Başa tebelleş olmak,olmayacak bir şey için etrafta dolaşmak, (Zengini k’oçi az’ira şkule k’undiş mç’aci steri goburinams. paralı adam görürse bok sineği gibi etrafında vızıldar)
Amaşvacu : 1. Arka üstü yatıp istirahat etm. 2. msk.. Ölmek iki seksen uzanmak. (astenya-i cant’u do soni kamişfacu. Adam yatalaktı,şimdi öldü rahat etti)
Çabri oxuphu : 1. Dudak büzmek, ağlamaklı olm. 2. yenen acı veya ekşi bir nesne karşısında insanın tepkisi. 3. msk. olumsuz davranmak. (ma mu oxogo3’onapam,si çabri xup’om. Ben anlatıyorum sen olumsuz davranıyorsun)
Oşiru : 1. Eğelemek,eğe ile aşıtmak. 2.msk.. Toptan öldürmek katliam yapmak. (Cengizik but’k’ucepe do şiru. Cengiz arıları öldürdü, mahvetti)
Ti gon3oru : tkv. Sorunlardan bunalmak. Gürültü patırtıdan beynin allak bullak olma hali. (Berepeşen ti goman3oru. Çocukların patırtısından kafam şişti)
Ğeibilici : Geleceği bilen kişi, gaipten haber alan. Falcı. (Si ğe-i bilici re-i? sen falcımısın
Anderi do beytamali na doskidare : mçm. Ölü terekesi gibi kimsesiz , biçare kalasın. (not.Beytamali kelimesinin gerçek anlamı bulunamamıştır)
Elakurkulu : l- Horozun tavuk etrafında kanat çırparak dönmesi,kur yapması. 2.msk.. birinden faydalanmak için yaltaklanmak. Yalakalık yapmak, kur yapmak. (biç’ik, bozos elukurkulams. Delikanlı kıza kur yapıyor.)
İxi oxodu : 1. Rüzgar cinsel ilişkide bulunmak. 2. msk. Boş konuşmak abesle iştigal etm. (Si ixi xodum. Sen boş,abes konuşuyonsun)
Vikhaye oxenu : tkv. Bir şeyi her yönü ile muhafaza etm. Kontrol, garanti altına alm. (Bere k’a-i vik’aye vi Çocuğu iyi kolla)
Duu... ğila ğila...: msk. : Özellikle büyük baş hayvanları çiftleştirirken öküzü yüreklendirmek için söylenen bir ünlem.
Na gogağarare : tkv. Etrafında korunman olayım kulun kölen olayım.(Bu deyim,kişinin etrafında çubukla daire çizilip korunmaya alındığına inanılan, animist evreye ait bir eylemin günümüze deyim olarak gelmiştir. Eskiden,toprak üzerinde yatıldığı dönemlerde Lazlar, çam reçinesini etraflarına daire şeklinde döküp, kendilerini akrep, yılan ve her türlü zehirli haşarelere karşı kendilerini korurlarmış)
Na gogixtare : tkv. Etrafında dolanıp korunman olayım. Kulun kölen olayım.
Muxteseri : tkv. Lalettayin, dikkatsiszce, işi önemsemeden yapmak. (Xasanik dulyape dido muxteseri ikoms. Hasan işini dikatsizce yapar )
